Last May we gave transmission to Jeroen – Come Closer – Bosch in a rather mysterious ceremony called Shiho. I say we (even though the transmission ceremony itself is very private and intimate between the transmitting teacher and the successor) because it also involves the sangha. In fact, it would be unthinkable for me to give transmission to a successor without this involvement of the sangha, the community, and without a sense that the sangha actually endorses the transmission. Giving transmission is stamping a seal (which is one of the gifts that the successor receives in the process) and the seal leaves an imprint. The successor is imprinted, stamped, by many years of practice. Stamped by the dharma, by the teacher and by the community. And for the imprint to become visible, the stamp has to be removed, lifted. The seal of the dharma, the teacher and of the community is lifted and the successor can then manifest the imprint in a very personal way, for all to see.

The seal of Inka that Genno Roshi gave at the end of the transmission retreat (Inka meaning “the legitimate seal of clearly evidenced proof”) can be considered in similar fashion as the visibly remaining imprint of many years of training in the dharma with my teacher and my students as primary guides.

Today, I want to focus on the three (in some versions four) Seals of the Dharma. These are extremely relevant in a world and society deeply marked by enmity, fear, anger and violence. Of course, enmity, fear, anger and violence are essentially taking place within ourselves. After all, the realization that all forms and phenomena are manifestations appearing within, and that there is neither inside nor outside, nor separation between inside and outside, is in itself awakening. It’s not for nothing that the Buddha proclaimed in his awakening:
How wonderful, how marvelous! I, together with all beings and the great earth, simultaneously attain the Way!”
No separation at all!

Traditionally, the dharma seals are Impermanence, Non-Self and Nibanna. Sometimes a fourth seal is added, which is Suffering. In Buddhism all true teachings are imprinted with these seals. In other words, without them what is being taught is considered to be incomplete and possibly even misleading. I want to look at these seals and their meaning with regard to the present situation that we see unfolding in the world around us. The wars, the aggression, the anger and the fear, the enmity, that we see in the news, as well as in the way our present-day political and social discourse is unfolding. All these are mere reflections of what is happening within us, of our own inner struggles and agonies. The world is not outside, not separate.

Impermanence (Anicca or Anitya) is the basic and simple fact that nothing stays unchanged and that nothing exists, neither material nor immaterial, without changing in conjunction with everything else. It reflects both the utter inseparability of all things and phenomena (there is no outside or inside) and the utter “unfixedness” of all forms and phenomena in time and space. In fact, when we let this obvious truth enter us, we can clearly see that Impermanence and Non-Self are not two different things. Look at Impermanence and you see Non-Self. Look at Non-Self and you see Impermanence. It’s quite something to not just understand the undeniable truth of Impermanence (we can see and experience this all the time), but to really and truly embody it. To let it sink in that this very body, these very thoughts and emotions, are basically as transient and ungraspable as mist and clouds. There is no solidity whatsoever to ME!
It is said that the Buddha in his awakening saw all past lives and understood them. This does not necessarily mean he saw all this as personal reincarnations (as is believed in some traditions). All life, in past, present and future, in whatever shape or form is my life, now.

Non-Self is basically the same realization, perhaps from a different angle or starting point, but I feel it adds an important aspect to it. If it were formulated as No-Self, we could actually quite easily get painfully stuck in the solidity of experiencing No-Self. A very quiet, vastly spacious presence, all encompassing, resting in the presence of all things, just being, awakened and manifested by “the myriad things”. But Non-Self is actually a practice much more than a state of presence. Can I, resting in the deep relaxation and peace of this experience, let that go too, and not turn it into a Super-Self, an Eternal-Self? Can I let go of the No-Self and return to Non-Self, to the practice Non-Selfing? Can I let go of the Nibanna of selfless rest and peace and joy, and manifest it as Me-Myself-and-I? Can I see Nibanna in my daily life and as my daily, ordinary life in the middle of suffering, illness, aging and dying?

Nibanna is not only the resting in peaceful realization, just here, just now. It is also very much going about my business in the muddy waters of my ordinary life and ordinary mind. But it is ordinary mind in its state of ordinariness. In other words, my mind, aware that my mind is without limits or separations. My mind, not being mine. Nothing special, nothing holy, nothing separate. Someone once wrote, “The fact that we call a wave a wave does not mean it’s not the great ocean.” The fact that I am called Michel and you have your own name does not mean we are not one. Nibanna is this oneness that could also be called connectedness. When human beings who have rediscovered this oneness in their hearts, can see the diversity of all beings, they can manifest Nibanna. We can see and cherish, love the beauty of the amazing diversity of people knowing that we are inseparable.

So how does this relate to the greed, anger, aggression, violence and fear we experience so often? The key to all this I feel is ignorance, of being (or choosing to be) unaware of the oneness of interbeing, as Thich Nhat Hanh called it. If we cannot see that, if the interconnectedness has been lost, we feel frightened, lost, alone and lonely, disconnected and very small and powerless in a vast world full of people that are strangers and are often seen as enemies.
And when the people we meet are as lost, frightened, alone and powerless, we quickly feel mutually threatened. We get angry, we arm ourselves to the teeth to feel less powerless, and we see the others as mortal enemies. In ignorance and fear we dig ourselves deeper and deeper into the isolation of “me” versus “you”, “us” versus “them”.

Our practice is to remember that we are one. There are no others, there is no enemy. To reconnect to this oneness of all beings, to the oneness of nature and essentially to ourselves, our true selves, that is the path of our practice. And we can observe all the drama and tragedy in our lives and in the world with compassion and kindness, regardless of nationality, race, gender, age, wealth, species, and form. We can simply be love, kind and compassionate. And as such, make a huge difference in any meeting, any encounter as we go the way of the bodhisattva that in truth we actually are and always were.

De Dharma-zegels in een wereld vol angst en geweld

Afgelopen mei gaven we transmissie aan Jeroen – Come Closer – Bosch in een nogal mysterieuze ceremonie genaamd Shiho. Ik zeg wij (hoewel de transmissie-ceremonie zelf zich afgeschermd en privé voltrekt tussen de overdragende leraar en de opvolger) omdat ook de sangha er sterk bij betrokken is. Sterker nog, het zou voor mij ondenkbaar zijn dat ik transmissie zou geven aan een opvolger zonder de aanwezigheid en betrokkenheid van de sangha, de gemeenschap, en zonder het gevoel dat de sangha de transmissie draagt. Transmissie geven is als het stempelen van een zegel (wat een van de geschenken is die de opvolger in het proces ontvangt) en het stempel laat een afdruk achter. De opvolger wordt ingeprent, gestempeld, door vele jaren van beoefening. Gestempeld door de dharma, door de leraar en door de gemeenschap. En om de afdruk zichtbaar te maken, moet de stempel worden verwijderd, opgetild. Het zegel van de dharma, de leraar en de gemeenschap wordt er af gehaald en de opvolger kan de afdruk vervolgens op een heel persoonlijke manier manifesteren, voor iedereen zichtbaar.

Het Inka-zegel dat Genno Roshi aan het einde van de transmissie-retraite gaf (Inka betekent “het legitieme zegel van duidelijk zichtbaar bewijs”) kan op vergelijkbare wijze worden beschouwd als de zichtbaar resterende afdruk van jarenlange training in de dharma met mijn leraar en mijn leerlingen als belangrijkste gidsen.

Vandaag wil ik me richten op de drie (in sommige versies vier) Zegels van de Dharma. Deze zijn uiterst relevant in een wereld en samenleving die diep getekend zijn door vijandschap, angst, woede en geweld. Natuurlijk vinden al die vijandschap, angst, woede en geweld in wezen in onszelf plaats. Het besef dat alle vormen en verschijnselen manifestaties zijn die zich binnenin voordoen, en dat er noch binnen noch buiten is, noch een scheiding tussen binnen en buiten, is immers op zichzelf al een ontwaken. Niet voor niets verkondigde de Boeddha tijdens zijn ontwaken:

Wat wonderbaarlijk, wat wonderbaarlijk! Ik volbreng, samen en gelijktijdig met alle wezens en de grote aarde, de Weg!
Geen enkele afscheiding!

Traditioneel zijn de dharma-zegels Vergankelijkheid, Zelfloosheid en Nibanna. Soms wordt er een vierde zegel aan toegevoegd, namelijk Lijden. In het boeddhisme zijn alle ware leringen met deze zegels bedrukt. Met andere woorden, zonder deze zegels wordt wat er onderwezen wordt als onvolledig beschouwd, en mogelijk zelfs als misleidend. Ik wil deze zegels en hun betekenis bekijken in relatie tot de huidige situatie die we in de wereld om ons heen zien ontstaan. De oorlogen, de agressie, de woede en de angst, de vijandschap, die we zien in het nieuws, evenals in de manier waarop ons huidige politieke en sociale discours zich ontvouwt. Dit alles zijn enkel weerspiegelingen van wat er in ons gebeurt, van onze eigen innerlijke strijd en kwellingen. De wereld is niet buiten ons, niet afgescheiden.

Vergankelijkheid (Anicca of Anitya) is het fundamentele en simpele feit dat niets onveranderd blijft en dat niets bestaat, noch materieel noch immaterieel, wat niet verandert in samenhang met al het andere. Het weerspiegelt zowel de volstrekte ondeelbaarheid van alle dingen en verschijnselen (er is geen buiten of binnen) als de volstrekte “onvastheid” van alle vormen en verschijnselen, in tijd en in ruimte. Sterker nog, wanneer we deze vanzelfsprekende waarheid diep in ons toelaten, kunnen we duidelijk zien dat Vergankelijkheid en Zelfloosheid niet twee verschillende dingen zijn. Kijk naar Vergankelijkheid en je ziet Zelfloosheid. Kijk naar Zelfloosheid en je ziet Vergankelijkheid.
Het is best heel wat om niet alleen de onmiskenbare waarheid van Vergankelijkheid te doorzien (we kunnen dit voortdurend zien en ervaren), maar om dat ook echt en waarachtig te belichamen. Om te beseffen dat dit lichaam, deze gedachten en deze emoties, in wezen net zo vergankelijk en ongrijpbaar zijn als nevel en wolken. Er is niets solide aan MIJ! Er wordt gezegd dat de Boeddha tijdens zijn ontwaken alle vorige levens doorzag en begreep. Dit betekent niet persé dat hij dit alles als persoonlijke reïncarnaties zag (zoals in sommige tradities wordt aangenomen). Al het leven, in verleden, heden en toekomst, in welke vorm dan ook, is mijn leven, nu.

Zelfloosheid is in wezen dezelfde realisatie, misschien vanuit een andere invalshoek of een ander uitgangspunt, maar ik vind dat het er een belangrijk aspect aan toevoegt. Als het geformuleerd zou worden als Geen-Zelf, zouden we eigenlijk vrij gemakkelijk en pijnlijk vast kunnen komen te zitten in de soliditeit van het ervaren van Geen-Zelf. Een heel stille, enorm ruime aanwezigheid, alomvattend, rustend in de aanwezigheid van alle dingen, gewoon zijn, ontwaakt en gemanifesteerd door “de tienduizend dingen”. Maar Zelfloosheid is eigenlijk een beoefening, veel meer dan een staat van zijn. Kan ik, rustend in de diepe ontspanning en vrede van deze ervaring, dat ook weer loslaten en niet verblijven in een soort Superzelf, een Eeuwig Zelf? Kan ik het loslaten en terugkeren naar de beoefening van Zelf-loosheid, naar de beoefening van loslaten en loslaten en loslaten? Kan ik de Nibanna van Ik-loze rust, vrede en vreugde loslaten en leven als mezelf? Kan ik Nibanna zien in en als mijn dagelijkse, gewone leven te midden van lijden, ziekte, ouder worden en sterven?

Nibanna is dus niet alleen rusten in een vredige realisatie, gewoon hier, gewoon nu. Het is ook bezig met mijn bezigheden in de modderige wateren van mijn gewone leven en gewone geest. Met andere woorden, kan mijn geest bewust blijven van het feit dat “mijn” geest zonder begrenzingen of afscheidingen is (van mij en niet van mij)? Niets bijzonders, niets heiligs, niets separaat.
Iemand schreef ooit: “Het feit dat we een golf een golf noemen, betekent niet dat de golf niet de weidse oceaan is.” Het feit dat ik Michel heet en jij je eigen naam hebt, betekent niet dat we niet één zijn. Nibanna is deze eenheid die ook verbondenheid genoemd kan worden. Wanneer mensen die deze eenheid in hun hart hebben hervonden, de diversiteit van alle wezens kunnen zien, kunnen ze Nibanna manifesteren. We kunnen de schoonheid van de verbazingwekkende diversiteit aan mensen zien, koesteren en liefhebben, wetende dat we onafscheidelijk zijn.

Dus hoe verhoudt dit zich tot de hebzucht, woede, agressie, geweld en angst die we zo vaak zien? De sleutel in dit alles is volgens mij onwetendheid, het (al dan niet verkozen) onbewust zijn van de eenheid van “interzijn”, zoals Thich Nhat Hanh het noemde. Als we dat niet kunnen zien, als de onderlinge verbondenheid verloren is gegaan, voelen we ons bang, verloren, alleen en eenzaam, afgesloten en heel klein en machteloos, in een enorme wereld vol mensen die vreemden zijn en die we vaak als vijanden ervaren.
En wanneer de mensen die we ontmoeten net zo verloren, bang, alleen en machteloos zijn, voelen we ons al snel wederzijds bedreigd. We worden boos, we bewapenen ons tot de tanden om ons minder machteloos te voelen, en we zien de anderen als doodsvijanden. In onwetendheid en angst graven we onszelf steeds dieper in de isolatie van “ik” versus “jij”, “wij” versus “zij”.

Onze oefening is om te onthouden dat we één zijn. Er zijn geen anderen, er is geen vijand. De verbinding herstellen met deze eenheid van alle wezens, met de eenheid van de natuur en in essentie de verbinding herstellen met onszelf, ons ware zelf, dát is het pad van onze beoefening. En we kunnen alle drama en tragedies in ons leven en in de wereld met compassie en vriendelijkheid aanschouwen, ongeacht nationaliteit, ras, geslacht, leeftijd, rijkdom, soort en vorm. We kunnen simpelweg liefdevol, vriendelijk en meelevend zijn, en zo een enorm verschil maken in elke ontmoeting en de weg gaan van de bodhisattva die we in werkelijkheid zijn en altijd al waren.